Nie ma jednej, bezdyskusyjnej odpowiedzi na pytanie o najstarsze państwo na świecie. Wszystko zależy od tego, czy liczymy początki cywilizacji, ciągłość tradycji politycznej, istnienie republiki czy datę powstania współczesnego, suwerennego państwa.
Co czyni państwo „starym”?
W przypadku starożytnych społeczeństw trudno zastosować współczesną definicję państwa. Dzisiejsze państwo ma określone terytorium, władzę, ludność oraz zdolność do utrzymywania stosunków międzynarodowych. W starożytności granice często zmieniały się wraz z podbojami, a państwa bywały częścią większych imperiów.
Trzeba też oddzielić historię narodu i cywilizacji od historii konkretnego podmiotu politycznego. Egipt jako cywilizacja sięga IV i III tysiąclecia p.n.e., ale współczesna Arabska Republika Egiptu powstała w XX wieku. Podobnie dzisiejsze Chiny nie są tym samym organizmem politycznym co państwa rządzone przez dawne dynastie, choć odwołują się do ich dziedzictwa.
Na ocenę wieku państwa wpływają przede wszystkim:
- Ciągłość rządów – czy władza polityczna rozwijała się bez długiego zaniku, czy była odbudowywana po podboju lub rozpadzie.
- Uznanie międzynarodowe – czy chodzi o państwo uznawane w obecnym systemie prawa międzynarodowego.
- Tradycja kulturowa – ciągłość języka, religii, pamięci historycznej i instytucji.
- Granice oraz nazwa – ich trwałość może wskazywać na ciągłość, ale sama nie przesądza o istnieniu tego samego państwa.
Daty dotyczące starożytności są zwykle szacunkowe. Często wskazują moment zjednoczenia kraju, początek panowania pierwszej dynastii albo pojawienie się pierwszej udokumentowanej administracji, a nie dokładny dzień powstania państwa.
Najczęściej wskazywani kandydaci
W zależności od przyjętego kryterium wymienia się kilka państw. Poniższe zestawienie nie jest jednolitym rankingiem, lecz pokazuje, dlaczego różne opracowania podają odmienne odpowiedzi.
| Państwo | Data początkowa | Główne kryterium |
|---|---|---|
| Iran | około 3200 r. p.n.e. | Najstarsze ośrodki państwowe na obszarze Elamu i późniejsza tradycja perska |
| Egipt | około 3150–3100 r. p.n.e. | Zjednoczenie Górnego i Dolnego Egiptu, przypisywane Narmerowi |
| Chiny | około 2070 r. p.n.e. | Tradycyjny początek związany z dynastią Xia, której historyczność jest dyskutowana |
| Armenia | daty odnoszone do starożytnych państw regionu | Długa ciągłość tożsamości armeńskiej i kolejnych organizmów państwowych |
| San Marino | 301 r. n.e. | Najstarsza istniejąca republika według tradycyjnej daty założenia |
Egipt – państwo faraonów
Egipt jest jednym z najmocniejszych kandydatów, jeśli za początek państwowości uznać zjednoczenie Górnego i Dolnego Egiptu. Wydarzenie to datuje się zwykle na około 3150–3100 r. p.n.e. i wiąże z Narmerem, utożsamianym w części tradycji z pierwszym władcą zjednoczonego kraju.
Nie oznacza to jednak nieprzerwanego istnienia jednego państwa w obecnym sensie. Egipt przechodził okresy rozbicia, podlegał obcym imperiom, a w 30 r. p.n.e. stał się prowincją Cesarstwa Rzymskiego. Dlatego można mówić o wyjątkowo długiej ciągłości cywilizacyjnej i dynastycznej, ale nie o nieprzerwanej suwerenności współczesnego typu.
Iran – ciągłość tradycji perskiej
Na obszarze dzisiejszego Iranu rozwijały się jedne z najstarszych zorganizowanych społeczeństw Bliskiego Wschodu, w tym cywilizacja Elamu. Późniejsza historia obejmuje między innymi imperium Achemenidów, państwa partyjskie i sasanidzkie oraz kolejne formy irańskiej państwowości.
Iran bywa więc uznawany za najstarszy kraj wtedy, gdy liczy się ciągłość cywilizacyjno-kulturową regionu. Nie można jednak utożsamiać państwa Elamitów, Persji Achemenidów i współczesnej Islamskiej Republiki Iranu jako jednego, nieprzerwanie działającego podmiotu prawnego.
Chiny – dynastie i zmienne granice
W chińskiej tradycji początki państwowości wiąże się z dynastią Xia, datowaną zazwyczaj na okres około 2070–1600 r. p.n.e. Jej istnienie pozostaje przedmiotem dyskusji, ponieważ część przekazów ma charakter legendarny. Pewniej udokumentowane są późniejsze dynastie, w tym Shang i Zhou.
W 221 r. p.n.e. Qin Shi Huang zjednoczył znaczną część chińskich ziem i ogłosił się pierwszym cesarzem. To wydarzenie jest ważne dla historii cesarskich Chin, ale także nie stanowi początku współczesnej Chińskiej Republiki Ludowej ani wcześniejszej Republiki Chińskiej.
Armenia i San Marino – dwa inne znaczenia ciągłości
Armenia jest często wymieniana ze względu na bardzo starą tożsamość historyczną oraz istnienie kilku kolejnych państw armeńskich. Jej dzieje obejmują między innymi królestwo Armenii z czasów Tigranesa II, średniowieczne państwo Bagratydów i królestwo Cylicji. Współczesna Armenia odzyskała niepodległość w 1991 r. po rozpadzie Związku Radzieckiego.
San Marino reprezentuje inne kryterium. Tradycyjna data jego założenia to 301 r. n.e., kiedy wspólnotę miał utworzyć św. Maryn. Państwo uznaje się za najstarszą istniejącą republikę, choć także w tym przypadku historycy rozróżniają legendarną datę założenia, późniejsze ukształtowanie instytucji oraz współczesne rozumienie suwerenności.
Jak współczesna dyplomacja ocenia wiek państwa?
Współczesna politologia i dyplomacja częściej biorą pod uwagę datę uzyskania lub odzyskania pełnej suwerenności niż początki cywilizacji. W systemie międzynarodowym liczy się przede wszystkim to, czy państwo jest odrębnym podmiotem prawa międzynarodowego, ma własne władze i utrzymuje stosunki z innymi państwami.
Z tego powodu historia narodu nie zawsze odpowiada historii obecnego państwa. Egipt może odwoływać się do dziedzictwa faraonów, ale jego współczesny status polityczny kształtował się znacznie później. Armenia ma starożytne korzenie, lecz obecna republika funkcjonuje jako niezależne państwo od 1991 r. Chiny z kolei zachowują silną ciągłość kulturową, mimo wielokrotnych zmian dynastii, ustroju i granic.
W międzynarodowej praktyce starszeństwo państwa oznacza zwykle ciągłość prawno-polityczną, a nie samą obecność cywilizacji na danym obszarze.
Rok 1945, związany z powstaniem Organizacji Narodów Zjednoczonych, nie jest automatyczną datą narodzin wszystkich obecnych państw. Dla wielu z nich ważniejsze są daty deklaracji niepodległości, zjednoczenia, rozpadu federacji albo uznania suwerenności. Nie tworzy to jednak jednego, uniwersalnego sposobu liczenia wieku.
Najstarsze państwo na świecie – jaki jest wniosek?
Jeśli mowa o najstarszej znanej cywilizacji i wczesnej państwowości, często wskazuje się Egipt lub Iran. Jeśli kryterium stanowi długa tradycja chińskiej państwowości, kandydatem są Chiny. Gdy pytanie dotyczy najstarszej nieprzerwanie istniejącej republiki, odpowiedzią jest San Marino.
Najstarsze państwo na świecie nie jest więc jednym, bezspornym zwycięzcą. Trafniejsza odpowiedź brzmi: zależy, czy mierzymy wiek cywilizacji, ciągłość kulturową, tradycję polityczną czy współczesną suwerenność. Te kryteria opisują różne rodzaje ciągłości i nie powinny być utożsamiane.
